Nên lựa chọn Trọng tài thương mại hay Tòa án để giải quyết tranh chấp? Góc nhìn pháp lý dành cho doanh nghiệp

Trong quá trình đàm phán hợp đồng, nhiều doanh nghiệp thường tập trung vào giá cả, tiến độ thực hiện, điều kiện thanh toán hoặc trách nhiệm bồi thường mà ít chú trọng đến điều khoản giải quyết tranh chấp. Tuy nhiên, trên thực tế, đây lại là một trong những điều khoản quan trọng nhất bởi nó quyết định cơ chế xử lý khi phát sinh tranh chấp, ảnh hưởng trực tiếp đến thời gian, chi phí, khả năng bảo mật thông tin cũng như hiệu quả thi hành phán quyết.

Một trong những câu hỏi được doanh nghiệp quan tâm là: nên lựa chọn Trọng tài thương mại hay Tòa án để giải quyết tranh chấp?

Bài viết dưới đây của OPLAW sẽ phân tích những điểm khác biệt quan trọng giữa hai phương thức này, đồng thời đưa ra khuyến nghị để doanh nghiệp lựa chọn cơ chế phù hợp với từng loại giao dịch.

Điều khoản giải quyết tranh chấp quan trọng như thế nào?

Theo Luật Trọng tài thương mại năm 2010, tranh chấp chỉ được giải quyết bằng trọng tài khi các bên có thỏa thuận trọng tài hợp lệ. Nếu không có thỏa thuận hoặc thỏa thuận trọng tài vô hiệu, tranh chấp sẽ thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án theo quy định của pháp luật.

Điều này đồng nghĩa với việc, ngay từ thời điểm ký kết hợp đồng, doanh nghiệp đã quyết định "con đường pháp lý" sẽ áp dụng nếu xảy ra tranh chấp.

Việc lựa chọn không phù hợp có thể khiến doanh nghiệp:

• Mất nhiều thời gian giải quyết vụ việc;
• Gia tăng chi phí tố tụng;
• Không đảm bảo tính bảo mật của thông tin kinh doanh;
• Gặp khó khăn trong việc thi hành bản án hoặc phán quyết tại nước ngoài.

Do đó, điều khoản giải quyết tranh chấp cần được xây dựng ngay từ giai đoạn soạn thảo hợp đồng, thay vì chỉ xem là một điều khoản mang tính hình thức.

So sánh Trọng tài thương mại và Tòa án

1. Điều kiện để được giải quyết

Đây là khác biệt lớn nhất giữa hai phương thức.

Trọng tài thương mại

Trọng tài chỉ có thẩm quyền nếu giữa các bên tồn tại thỏa thuận trọng tài hợp lệ.

Thỏa thuận này có thể được lập:

• Trong hợp đồng;
• Hoặc sau khi tranh chấp phát sinh.

Nếu đã có thỏa thuận trọng tài thì Tòa án phải từ chối thụ lý vụ việc, trừ một số trường hợp luật quy định.

Tòa án

Ngược lại, Tòa án có thẩm quyền giải quyết tranh chấp theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự mà không cần các bên phải có thỏa thuận trước.

Nhận xét của OPLAW

Nếu doanh nghiệp muốn sử dụng trọng tài, điều khoản trọng tài phải được soạn chặt chẽ và hợp lệ ngay từ đầu. Chỉ một sai sót nhỏ trong điều khoản cũng có thể khiến thỏa thuận trọng tài bị vô hiệu.

2. Phạm vi giải quyết tranh chấp

Trọng tài chủ yếu giải quyết:

• Tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại;
• Hoặc tranh chấp mà ít nhất một bên có hoạt động thương mại.

Trong khi đó, Tòa án có phạm vi rộng hơn, bao gồm:

• Tranh chấp dân sự;
• Kinh doanh thương mại;
• Lao động;
• Hôn nhân và gia đình;
• Các loại tranh chấp khác theo quy định pháp luật.

Như vậy, đối với các tranh chấp không thuộc phạm vi của Luật Trọng tài thương mại, doanh nghiệp bắt buộc phải lựa chọn Tòa án.

3. Người giải quyết tranh chấp

Một trong những ưu điểm nổi bật của trọng tài là quyền lựa chọn trọng tài viên.

Các bên có thể lựa chọn:

• Luật sư;
• Chuyên gia tài chính;
• Chuyên gia xây dựng;
• Chuyên gia đầu tư;
• Người có nhiều kinh nghiệm trong lĩnh vực tranh chấp.

Ngược lại, nếu lựa chọn Tòa án, vụ việc sẽ do Thẩm phán được phân công theo quy định giải quyết và các bên không có quyền lựa chọn.

Đối với các tranh chấp có tính chuyên môn cao như xây dựng, năng lượng, M&A hoặc đầu tư, đây là lợi thế rất lớn của trọng tài.

4. Thời gian giải quyết

Trọng tài áp dụng cơ chế một cấp xét xử.

Phán quyết trọng tài có hiệu lực ngay sau khi ban hành và không có thủ tục phúc thẩm.

Trong khi đó, Tòa án thực hiện theo hai cấp:

• Sơ thẩm;
• Phúc thẩm.

Ngoài ra còn có khả năng xem xét theo thủ tục giám đốc thẩm hoặc tái thẩm trong một số trường hợp.

Vì vậy:

• Trọng tài thường giải quyết nhanh hơn;
• Tòa án tạo điều kiện để bản án được xem xét lại nếu có sai sót.

5. Tính bảo mật

Đối với nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp niêm yết hoặc doanh nghiệp có bí mật công nghệ, tính bảo mật là yếu tố rất quan trọng.

Trọng tài

Phiên họp được tiến hành không công khai, giúp bảo vệ:

• Bí mật kinh doanh;
• Thông tin tài chính;
• Danh sách khách hàng;
• Công nghệ;
• Uy tín doanh nghiệp.

Tòa án

Nguyên tắc chung là xét xử công khai, trừ các trường hợp đặc biệt theo quy định của pháp luật.

6. Địa điểm và ngôn ngữ tố tụng

Trọng tài mang tính linh hoạt cao.

Các bên được quyền thỏa thuận:

• Địa điểm giải quyết;
• Ngôn ngữ tố tụng;
• Trung tâm trọng tài;
• Quy tắc tố tụng áp dụng.

Điều này đặc biệt phù hợp với các giao dịch quốc tế.

Ngược lại, đối với Tòa án:

• Việc xét xử diễn ra tại Tòa án có thẩm quyền;
• Ngôn ngữ tố tụng là tiếng Việt.

7. Luật áp dụng

Đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài, trọng tài cho phép các bên chủ động lựa chọn luật điều chỉnh hợp đồng hoặc tranh chấp.

Trong khi đó, Tòa án sẽ áp dụng các quy định về xung đột pháp luật theo pháp luật Việt Nam để xác định hệ thống pháp luật điều chỉnh.

Đây là ưu điểm quan trọng đối với các hợp đồng đầu tư hoặc hợp đồng thương mại quốc tế.

8. Chi phí giải quyết

Chi phí luôn là vấn đề được doanh nghiệp cân nhắc.

Trọng tài

• Phí trọng tài thường cao hơn;
• Tuy nhiên thời gian giải quyết thường ngắn hơn.

Tòa án

• Án phí thấp hơn;
• Nhưng thời gian tố tụng thường kéo dài hơn do có nhiều cấp xét xử.

Doanh nghiệp cần đánh giá tổng chi phí, bao gồm chi phí cơ hội do thời gian kéo dài, thay vì chỉ so sánh mức phí phải nộp.

9. Khả năng thi hành tại nước ngoài

Đây là điểm khác biệt quan trọng nhất đối với các giao dịch quốc tế.

Phán quyết trọng tài có thể được công nhận và thi hành tại hơn 170 quốc gia theo Công ước New York năm 1958.

Trong khi đó, bản án của Tòa án Việt Nam chỉ có thể được công nhận và thi hành ở nước ngoài nếu đáp ứng điều kiện theo điều ước quốc tế hoặc nguyên tắc có đi có lại giữa các quốc gia.

Do đó, đối với các hợp đồng có đối tác hoặc tài sản ở nước ngoài, trọng tài thường là lựa chọn hiệu quả hơn.

Khi nào doanh nghiệp nên lựa chọn Trọng tài?

Theo OPLAW, doanh nghiệp nên ưu tiên lựa chọn trọng tài khi:

• Hợp đồng có yếu tố nước ngoài.
• Đối tác hoặc tài sản nằm ngoài Việt Nam.
• Cần bảo mật tuyệt đối thông tin kinh doanh.
• Tranh chấp có tính kỹ thuật hoặc chuyên ngành cao.
• Muốn giải quyết nhanh và có phán quyết mang tính chung thẩm.

Khi nào nên lựa chọn Tòa án?

Tòa án sẽ phù hợp hơn nếu:

• Không có hoặc không thể thiết lập thỏa thuận trọng tài hợp lệ.
• Tranh chấp có nhiều bên, nhiều người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan.
• Doanh nghiệp muốn có cơ chế xét xử hai cấp để giảm thiểu rủi ro về nội dung.
• Các bên đều hoạt động trong nước và ưu tiên tiết kiệm chi phí tố tụng.

Một số lưu ý khi soạn điều khoản giải quyết tranh chấp

Để hạn chế rủi ro pháp lý, doanh nghiệp nên:

• Xác định rõ phương thức giải quyết tranh chấp ngay trong quá trình đàm phán hợp đồng.
• Nếu lựa chọn trọng tài, cần ghi đầy đủ tên trung tâm trọng tài, số lượng trọng tài viên, địa điểm, ngôn ngữ và luật áp dụng.
• Rà soát để điều khoản trọng tài không thuộc các trường hợp vô hiệu theo Luật Trọng tài thương mại.
• Đối với hợp đồng quốc tế, nên cân nhắc khả năng thi hành phán quyết tại quốc gia nơi đối tác có tài sản.

Kết luận

Không có phương thức giải quyết tranh chấp nào là tối ưu cho mọi trường hợp. Việc lựa chọn Trọng tài thương mại hay Tòa án cần được cân nhắc dựa trên đặc điểm của giao dịch, giá trị hợp đồng, yếu tố nước ngoài, yêu cầu bảo mật và mục tiêu của doanh nghiệp.

Trong thực tiễn, nhiều doanh nghiệp chỉ quan tâm đến điều khoản giải quyết tranh chấp khi tranh chấp đã phát sinh. Tuy nhiên, lúc đó việc thay đổi phương thức giải quyết thường không còn khả thi hoặc làm phát sinh nhiều rủi ro pháp lý. Vì vậy, việc xây dựng điều khoản giải quyết tranh chấp ngay từ giai đoạn soạn thảo hợp đồng là một trong những biện pháp quản trị rủi ro hiệu quả nhất.

Nếu Quý khách hàng cần tư vấn về soạn thảo hợp đồng, xây dựng điều khoản trọng tài hoặc đại diện giải quyết tranh chấp tại Trọng tài và Tòa án, đội ngũ luật sư của OPLAW luôn sẵn sàng đồng hành và hỗ trợ.

Câu hỏi thường gặp

Điều khoản giải quyết tranh chấp quan trọng như thế nào?

Điều khoản giải quyết tranh chấp là một trong những điều khoản quan trọng nhất trong hợp đồng, quyết định cơ chế xử lý khi phát sinh tranh chấp, ảnh hưởng trực tiếp đến thời gian, chi phí, khả năng bảo mật thông tin cũng như hiệu quả thi hành phán quyết. Nếu không có thỏa thuận trọng tài hợp lệ, tranh chấp sẽ thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án.

Sự khác biệt lớn nhất giữa Trọng tài thương mại và Tòa án về điều kiện giải quyết là gì?

Trọng tài chỉ có thẩm quyền nếu giữa các bên tồn tại thỏa thuận trọng tài hợp lệ, có thể lập trong hợp đồng hoặc sau khi tranh chấp phát sinh. Ngược lại, Tòa án có thẩm quyền giải quyết tranh chấp theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự mà không cần các bên phải có thỏa thuận trước.

Phạm vi giải quyết tranh chấp của Trọng tài và Tòa án khác nhau như thế nào?

Trọng tài chủ yếu giải quyết tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại hoặc tranh chấp mà ít nhất một bên có hoạt động thương mại. Trong khi đó, Tòa án có phạm vi rộng hơn, bao gồm tranh chấp dân sự, kinh doanh thương mại, lao động, hôn nhân và gia đình, và các loại tranh chấp khác theo quy định pháp luật.

Doanh nghiệp nên lựa chọn Trọng tài thương mại khi nào?

Doanh nghiệp nên ưu tiên lựa chọn trọng tài khi hợp đồng có yếu tố nước ngoài, đối tác hoặc tài sản nằm ngoài Việt Nam, cần bảo mật tuyệt đối thông tin kinh doanh, tranh chấp có tính kỹ thuật hoặc chuyên ngành cao, hoặc muốn giải quyết nhanh và có phán quyết mang tính chung thẩm.

Doanh nghiệp nên lựa chọn Tòa án khi nào?

Tòa án sẽ phù hợp hơn nếu không có hoặc không thể thiết lập thỏa thuận trọng tài hợp lệ, tranh chấp có nhiều bên liên quan, doanh nghiệp muốn có cơ chế xét xử hai cấp để giảm thiểu rủi ro về nội dung, hoặc các bên đều hoạt động trong nước và ưu tiên tiết kiệm chi phí tố tụng.

Liên hệ Oplaw

Nhận tư vấn pháp lý phù hợp với nhu cầu của bạn.

Liên hệ tư vấn